Däp-dessurlardan üýtgeşmä: Merkezi Aziýada meýletinçiligi täzeden gözden geçirmek

Gazaklarda bir söz bar — Asar. Ol ýönekeý, ýöne güýçli düşünjäni aňladýar: kimdir biri kömege mätäç bolsa, jemgyýet bilelikde ýardama gelýär. Hiç hili şertnama ýok, resmi düzgünler ýok — diňe adamlaryň biri-birine goldaw bermegi.

Bu ruh ýitip gitmedi. Gaýtam, ol has-da güýçlendi. Soňky birnäçe ýylyň dowamynda Gazagystan meýletinçiligi ösdürmek üçin maksadalaýyk ädimleri etdi — 2020-nji ýyl Meýletinçiler ýyly diýip yglan edildi, 2024-nji ýyl Garaşsyz Döwletleriň Arkalaşygynda (GDA) Meýletin hereketiň ýyly hökmünde öňe sürüldi, şeýle hem 2026-njy ýyly Durnukly ösüş üçin Halkara meýletinçiler ýylyna öwürmek ugrunda itergi döretmek ýaly işler edildi.

Üns çekýän zat diňe bir maksatlaryň giňligi däl, eýsem olaryň durmuşa geçirilmegidir. Gazagystanda meýletinçilik goşmaça iş hökmünde görülmeýär. Ol dürli ugurlarda — tebigy betbagtçylyklara garşy göreşmekde, bilimde, daşky gurşawy goramakda, saglygy goraýyşda ýa-da gözleg we halas ediş işlerinde — işleriň alnyp barylşynyň bir bölegi hökmünde ornaşdyrylýar. Ministrlikler, ýerli häkimiýetler we meýletinçiler torlary gitdigiçe köp bilelikde işleşýärler.

Täze Konstitusiýanyň 31-nji maddasynda meýletinçiligi höweslendirmek arkaly Gazagystan has giň pikir hem öňe sürýär: meýletinçilik jemgyýetçilik we institusional taýdan möhümdir. Jemgyýetçilik işjeňligini güýçlendirmek isleýän ýurtlar üçin bu gyzykly bir nusga bolup hyzmat edýär.

Bu ösüş aýratynlykda bolup geçmeýär. Dünýä boýunça meýletinçilik çylşyrymly we çalt üýtgeýän meseleleriň çözgüdi üçin çeýe we peýdaly ýol hökmünde täzeden açylýar.

Adaty gatnaşygyň görnüşleri henizem möhümdir. Jemgyýetçilik arassalaýyş çäreleri we agaç ekmek ýaly işler daşky gurşawy goramagyň esasy bolup galýar. Emma şolaryň ýany bilen täze görnüşler hem ýüze çykýar. Onlaýn meýletinçilik çalt ösýär — adamlara öz başarnyklaryny hödürlemäge, bilim paýlaşmaga we serhetleriň daşynda hyzmatdaşlyk etmäge mümkinçilik berýär.

2024-nji ýylda Birleşen Milletler Guramasynyň Meýletinçileri tarapyndan taýýarlanan “Merkezi Aziýada meýletinçiligiň ýagdaýy” baradaky hasabatdan belli bolşy ýaly, biziň sebitimiz dünýäde bolup geçýän bu üýtgeşmeleri özünde görkezýär, şol bir wagtyň özünde özara goldaw däplerine daýanýar. Hökümetler, raýat jemgyýeti, işewür guramalary we jemgyýetler has ulgamlaýyn hyzmatdaşlyk edýärler we meýletinçilik daşky gurşawy goramakdan başlap, bilim, durmuş  hyzmatlary we adatdan daşary ýagdaýlar ýaly dürli ugurlarda giňden ykrar edilýär.

Emma muňa garamazdan, bir gapma-garşylyk bar.

Meýletinçiler ähli ýerde bar — olar howplary azaltmak, ekoulgamlary goramak, hyzmatlary goldamak ýaly möhüm işleri ýerine ýetirýärler. Emma olaryň goşantlary köplenç milli ulgamlarda görünmeýär. Olar duýulýar, ýöne hemişe hasap edilmeýär. Gadry bilinýär, ýöne hemişe goldanylmaýar.

2026-njy ýylyň “Dünýä meýletinçiligiň ýagdaýy” hasabatynyň esasy pikiri şu: meýletinçiligi ykrar etmek diňe sagatlary sanamak däl. Bu meýletinçileriň jemgyýetçilik jebisligini nädip güýçlendirýändigine, durnuklylygy nädip ýokarlandyrýandygyna we ýurtlaryň ösüşine nähili goşant goşýandygyna düşünmekdir.

Merkezi Aziýa üçin bu aýratyn möhümdir. Sebitde güýçli raýdaşlyk binýady bar bolsa-da, ony doly peýdalanmak üçin bu däpler ykrar edilmegi, maglumatlar we maýa goýumlar bilen utgaşdyrylmalydyr. Meýletinçilere okuw gerek. Ulgamlara utgaşdyryş gerek. Goşantlar syýasatlarda we meýilnamalarda öz beýanyny tapmalydyr.

Meýletinçilik diňe ýagşy niýet bilen çäklenmeli däl. Ol ýurtlaryň mümkinçiliklerini ösdürmegiň bir bölegine öwrülip biler.

Şeýle hem bu ýerde Birleşen Milletler Guramasynyň orny hem üýtgeýär.

Birleşen Milletler Guramasynyň Ösüş Maksatnamasy arkaly biz hökümetler bilen meýletin işleri milli ösüş, howa we daşky gurşaw strategiýalaryna goşmak ugrunda işleýäris — şeýlelik bilen meýletinçiler diňe boşluklary doldurman, eýsem jemgyýetçilik ulgamlaryny güýçlendirýärler. BMG-niň Meýletinçileri arkaly bolsa, biz başarnykly, dürli we barha sanlylaşýan meýletinçileri herekete getirýäris — zerurlyklar bilen mümkinçilikleri utgaşdyrýarys, gatnaşmagy giňeldýäris we olaryň işiniň netijeliligini üpjün edýäris.

Merkezi Aziýada şuňa meňzeş çemeleşmeler eýýäm milli we sebit derejesinde ornaşyp başlady. Mysal üçin, Aral deňziniň töwereginde meýletinçiler, şol sanda BMG-niň meýletinçileri hem daşky gurşawy dikeltmekde we jemgyýetleriň durnuklylygyny güýçlendirmekde iş alyp barýarlar.

Emma bu ýerde saklanmaly däl.

Daşky gurşaw töwekgelçilikleri serhet tanamaýar, şonuň ýaly çäreler hem serhet bilen çäklenmeli däl. Bu diňe bir wagtlaýyn kampaniýalar barada däl. Meýletinçilik degişli derejede goldanylsa we syýasatlar bilen utgaşdyrylsa, ol uzak möhletli mümkinçilikleri döredip biler.

Şonuň üçin 2026-njy ýyl möhümdir.

Durnukly ösüş üçin Halkara meýletinçiler ýyly diňe bir habarlylygy ýokarlandyrmak çäresi bolmaly däl. Ol öwrülişik nokady bolup biler. Merkezi Aziýanyň ösüşinde meýletinçiligi has täsirli, has giň gerimli we has görünýän etmek milli we sebit ulgamlaryna maýa goýmak üçin mümkinçilikdir.

Netijede, bu sebitde meýletinçiligiň taryhy täze däl. Täze zat — Astana şäherinde geçirilen Sebitleýin ekologik sammit ýaly pursatlaryň däpleri has kuwwatly  bir güýje – gurluş taýdan guramaçylykly, ykrar edilen we serişdeler bilen üpjün edilen durnukly ösüş güýjüne öwürmek mümkinçiligini döretmegindedir.

Bu mümkinçilikden peýdalanman bolmaz.

Awtorlar: Haoliang Xu — Birleşen Milletler Guramasynyň Ösüş Maksatnamasynyň dolandyryjysy, Toýly Kurbanow — BMG-niň Meýletinçileriniň ýerine ýetiriji utgaşdyryjysy.