Serçeleriň gaýdyp gelýän ýeri: Türkmenistanda ýaş mekdep okuwçysynyň howa çözgüdi

Dünýäniň köp sebitlerinde çalt şäherleşme we daşky gurşawyň üýtgemegi adamlaryň we haýwanat dünýäsiniň garaşly bolan tebigy ýaşaýyş ýerlerini özgerdýär. Türkmenistanda bu üýtgeşmeler olaryň sebäplerini düşünmäge we jogap tapmaga synanyşýan ýaşlar tarapyndan hem görülýär.

55-nji orta mekdepde 7-nji synp okuwçysy Öwezmyrat Sapargeldiýew ýönekeý, ýöne möhüm üýtgeşmäni görüp başlady: töweregindäki serçeleriň sanynyň azalmagy.

Sebäpleri bilen gyzyklanyp, ol olaryň özüni alyp barşyny has ýakyndan synlamaga başlady. Öwezmyrat biologiýa mugallymy Anna Şamowanyň ýolbaşçylygynda uzak wagtlap adamlaryň ýanynda ýaşan öý serçesiniň duçar bolýan kynçylyklaryny öwrendi.

Onuň açan zatlary giň sebitleýin meýli görkezýär.

Şäher ösüşi, temperaturanyň üýtgemegi we elýeterli höwürtge ýerleriniň we iýmit çeşmeleriniň üýtgemegi köp ýurtlarda guşlaryň populýasiýasyna täsir edýär. Bu faktorlar serçeler ýaly görnüşleriň ýaşamagy we köpelmegi üçin garaşly bolan näzik deňagramlylygy bozýar.

"Serçeleri synlamaga başlanymda, olaryň üýtgeýän daşky gurşawa uýgunlaşmakda kynçylyk çekýändigini gördüm. Men olara kömek etmek we olaryň ýok bolmagynyň öňüni almak isledim" diýip, Öwezmurad aýdýar.

Hereket etmäge höwesli Öwezmurad "Howa şertlerine çydamly şertlerde höwürtgelemek" atly taslamasyny işläp düzdi.

Taslama amaly we innowasion çözgütlere esaslanýar: howa şertlerine çydamly guş öýleri has howpsuz we durnukly höwürtgelemek şertlerini üpjün etmek üçin niýetlenen. "Sendwiç gurluşyny" ulanyp, höwürtgeler agaç gatlaklaryny garaharsaň, ot ýa-da köpük ýaly izolýasiýa materiallary bilen birleşdirip, içki temperaturany kadalaşdyrýar.

Netijeler hem höweslendiriji, hem-de ölçäp bolýan boldy. Höwürtgeler içki temperaturany 4,5°C peseltdi we jüýjeleriň ýaşamagyny 35 göterim ýokarlandyrdy, bu bolsa ýerli uýgunlaşdyrylan ýönekeý çözgütleriň biodürlüligi nähili goldap biljekdigini görkezdi.

"Bu taslama ylmy pikirlenişiň ýönekeý gözegçiliklerden başlap, amaly çözgütlere nähili alyp barýandygyny görkezýär. Öwezmurad diňe meseläni öwrenmedi - ol ony çözmek üçin işledi" diýip, onuň mugallymy Anna Şamowa aýdýar.

Synpda öwrenmekden howa hereketine çenli: BMGÖM-niň "Howa gutusy" başlangyjy

Öwezmuradyň işi ýaşlaryň arasynda howa bilimini güýçlendirmek boýunça giň tagallalaryň bir bölegidir.

Onuň taslamasy BMG-niň Ösüş maksatnamasynyň (BMGÖM) Russiýa Federasiýasynyň Matsatlaýyn gaznasynyň goldawy bilen amala aşyrylan "Durnukly ösüş maksatlaryna ýetmek üçin howa bilimi we howa hereketi (Howa gutusy)" sebit başlangyjyndan ylham aldy we goldady.

Dünýäde 17 dilde elýeterli we müňlerçe mekdepde ulanylýan Howa gutusy maksatnamasy on müňlerçe okuwça ýetdi we 7000-den gowrak mugallymy taýýarlady. Maksatnama okuwçylara we mugallymlara interaktiw gurallar we amaly bilimler bermek arkaly Gündogar Ýewropada, Merkezi Aziýada we Günorta-Gündogar Aziýada howa sowatlylygyny ösdürýär.

Bu başlangyjyň kömegi bilen Öwezmurad ýaly okuwçylar diňe bir howanyň üýtgemegi barada öwrenmän, eýsem öz jemgyýetlerinde çözgütleri tapmaga hem goşant goşýarlar.

Şeýle-de sebitdäki dürli ýurtlardan gelen deň-duşlary bilen arkalaşyp, maksatnamanyň çäginde Öwezmurad Taýlandda geçirilen Halkara howa olimpiadasyna hem gatnaşdy. Onuň üstünlikleri oňa Taýlandda geçirilýän halkara bilim maksatnamasyna gatnaşmaga mümkinçilik berdi, şol ýerde gatnaşyjylar pikir alyşdylar we howa kynçylyklaryna täze çemeleşmeleri öwrendiler.

"Beýleki ýurtlardan gelen okuwçylar bilen duşuşanymda, biziň hem şuňa meňzeş kynçylyklar bilen ýüzbe-ýüz bolýandygymyzy gördüm. Bu meni işlemegi dowam etdirmäge we täze pikirler döretmäge ylhamlandyrdy" - ol diýýär.

Öwezmuradyň ekologiýa taslamasy soňra 2026-njy ýylyň 1-nji aprelinde Aşgabatdaky BMG-niň binasynda geçirilen "Howa gutusy" başlangyjynyň jemleýji hünär okuwynda görkezildi. Taslama uly gyzyklanma döretdi, gatnaşyjylaryň gyzgyn goldawyna mynasyp boldy we howa bilimini ösdürmek we ýaşlary çekmek boýunça giň tagallalaryň bir bölegi hökmünde ykrar edildi.

Çäre bilim işgärlerini, bilermenleri we hyzmatdaşlary bilim alyşmak we howa biliminde hyzmatdaşlygy güýçlendirmek üçin bir ýere jemledi.

Hünär okuwyny açyp, BMGÖM-niň Türkmenistandaky Hemişelik wekili Narine Saakýan howanyň üýtgemegi meselesini çözmekde bilimiň ähmiýetini nygtady:

"Howanyň üýtgemegi häzirki döwrüň esasy global meseleleriniň biri bolmagynda galýar. Jogap, esasan, bilime nähili netijeli maýa goýýandygymyza we daşky gurşaw barada habarlylygy, esasanam ýaşlaryň arasynda nähili ösdürýändigimize baglydyr. "Howa gutusy" bilim gurallarynyň diňe bir howa kynçylyklaryny düşünmän, eýsem hereket etmäge taýýar bolan nesli kemala getirmäge nähili kömek edýändiginiň aýdyň mysalydyr."

Russiýa Federasiýasynyň Turkmenistandaky Adatdan daşary we Ygtyýarly ilçisi Iwan Wolynkin şeýle belledi:

"2012-nji ýylda Russiýa Federasiýasynyň hökümetiniň gönüden-göni gatnaşmagy bilen başlanan bu taslama Merkezi Aziýa ýurtlarynda ýaş nesiller arasynda daşky gurşaw barada habarlylygy we medeniýeti ýokarlandyrmak üçin netijeli gural bolmagynda galýar."

Çäräniň yzy bilen Öwezmyradyň başlangyjy giň "Howa gutusy" maksatnamasynda goşmaça ykrarnama aldy: Russiýa Federasiýasynyň Turkmenistandaky ilçihanasy onuň işine ýokary baha berdi we taslamanyň mundan beýläk-de ösdürilmegine, şol sanda tehniki we maliýe kömegi arkaly goldaw berjekdigini tassyklady.

Kiçi Hereketler, uly täsir

Häzirki wagtda mekdeplerde peýda bolan kiçi agaç höwürtgeler has möhüm zadyň nyşanyna öwrüldi. Olar ýaşlaryň gyzyklanmasyny, jogapkärçiligini we daşky gurşaw meselelerini çözmekde artýan roluny özünde jemleýär.

Öwezmyrat henizem mekdep okuwçysy, ýöne onuň mysaly howanyň üýtgemegine garşy göreşde möhüm ädimleriň hemişe uly serişdeleri ýa-da çylşyrymly tehnologiýalary talap etmeýändigini subut edýär. Olar synlamak, öwrenmek we hereket etmek üçin ýönekeý isleg bilen başlaýar.

Serçeler täze, howpsuz öýlerine gaýdyp gelenlerinde, bize möhüm ýatlatma galdyrýarlar: bilim, alada we hyzmatdaşlyk bilen goldanylýan iň kiçi işler hem biziň ekoulgamlarymyzy dikeldip biler. Şonda guşlaryň şatlykly aýdym-sazlary ýene-de her birimiz üçin endik bolar.